છોડવું એટલે કોઈ વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિને છોડવી નહીં, પરંતુ મનની પકડને છોડવી.
મનુષ્યના મોટાભાગના દુઃખોનું કારણ ઘટનાઓ નથી, પરંતુ તે ઘટનાઓ, વ્યક્તિઓ, ઇચ્છાઓ, સ્મૃતિઓ અને લાગણીઓને પકડીને બેસી રહેવાની વૃત્તિ છે.
કોઈ વ્યક્તિ વર્ષો સુધી જૂના અપમાનને વહન કરતો રહે છે. કોઈ તૂટેલા સંબંધને છોડવામાં અસમર્થ રહે છે. કોઈ ભય, અપરાધબોધ અથવા નિષ્ફળતા સાથે ચોંટેલો રહે છે, તો કોઈ ભવિષ્યની કોઈ ઇચ્છાને જ પોતાની ઓળખ બનાવી લે છે. પરિણામે શરીર વર્તમાનમાં હોય છે, પરંતુ મન ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય વચ્ચે ભટકતું રહે છે. મન જેટલું વધુ પકડી રાખે છે, તેટલી વધુ પીડા ઉત્પન્ન થાય છે.
છોડવું ખરેખર શું છે?
અધ્યાત્મમાં “છોડવું” અથવા “ત્યાગ” નો અર્થ કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુને બળજબરીથી દૂર કરવો નથી. સાચું છોડવું એટલે મન કોઈ અનુભવ, વિચાર કે ઇચ્છા પર જે આંતરિક પકડ બનાવી રાખે છે, તેનો અંત આવવો.
પણ આ પકડ કેવી રીતે છૂટે?
મોટાભાગના લોકો બે ભૂલો કરે છે:
- લાગણીઓને દબાવી દે છે.
- લાગણીઓમાં સંપૂર્ણપણે વહી જાય છે.
દબાવવાથી લાગણીઓ સમાપ્ત થતી નથી; તે અચેતન મનમાં સંગ્રહિત થઈ જાય છે અને પછી કોઈ બીજા સ્વરૂપે બહાર આવે છે. બીજી તરફ, લાગણીઓમાં વહી જવાથી માણસ તેનો ગુલામ બની જાય છે.
આ બંને વચ્ચેનો ત્રીજો માર્ગ છે — સાક્ષીભાવ.
સાક્ષીભાવ શું છે?
સાક્ષીભાવનો અર્થ છે:
મન, શરીર અને લાગણીઓમાં જે કંઈ બની રહ્યું છે તેને કોઈ વિરોધ વિના, કોઈ નિર્ણય વિના અને તેની સાથે પોતાની ઓળખ જોડ્યા વિના જોવું.
ઉદાહરણ તરીકે:
-
જ્યારે ક્રોધ આવે ત્યારે એવું ન કહો કે “હું ક્રોધિત છું.”
તેના બદલે જુઓ કે “મારા અંદર ક્રોધની એક લહેર ઉઠી રહી છે.”
-
જ્યારે ભય આવે ત્યારે એવું ન કહો કે “હું ભય છું.”
પરંતુ જુઓ કે “ભયની અનુભૂતિ હાજર છે.”
-
જ્યારે કોઈ જૂની સ્મૃતિ આવે ત્યારે તેને પકડવાનો કે ભગાડવાનો પ્રયત્ન ન કરો. માત્ર તેને આવતા-જતા જુઓ.
આ જ સાક્ષીભાવ છે.
જોનાર કોણ છે?
સાક્ષીભાવનો આધાર એક ઊંડી સમજ પર છે:
જેને જોઈ શકાય છે, તે જોનાર હોઈ શકતું નથી.
જો તમે તમારા વિચારોને જોઈ શકો છો, તો તમે વિચાર નથી.
જો તમે તમારી લાગણીઓને જોઈ શકો છો, તો તમે લાગણીઓ નથી.
જો તમે શરીરની સંવેદનાઓને જોઈ શકો છો, તો તમે માત્ર શરીર નથી.
તમારી અંદર એક એવો આયામ છે જે આ બધાનો સાક્ષી છે. એ જ શુદ્ધ ચેતના છે.
દુઃખ કેમ જન્મે છે?
દુઃખ ત્યારે જન્મે છે જ્યારે સાક્ષી પોતાને અનુભવ સાથે જોડીને બેસી જાય છે.
આ એવું જ છે જેમ કોઈ અભિનેતા પોતાના ભજવેલા પાત્રને જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ માની લે. એ જ રીતે માણસ પોતાના વિચારો, ભૂમિકાઓ અને લાગણીઓને જ પોતાની ઓળખ માની લે છે.
સાક્ષીભાવ આ ભૂલને ધીમે ધીમે દૂર કરે છે.
સાક્ષીભાવનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો?
જ્યારે કોઈ પીડાદાયક લાગણી ઊભી થાય:
- થોડો વિરામ લો.
- આંખો બંધ કરો.
- શરીરમાં જુઓ કે આ લાગણી ક્યાં અનુભવાય છે — છાતીમાં, ગળામાં, પેટમાં કે માથામાં?
- તેની ગતિ, તીવ્રતા અને સ્વભાવને અનુભવો.
- તેને બદલવાનો કે દૂર કરવાનો પ્રયત્ન ન કરો.
- માત્ર જાગૃતપણે તેની સાથે હાજર રહો.
મન વારંવાર વાર્તાઓ બનાવશે:
- “તેણે મારી સાથે આવું કેમ કર્યું?”
- “મારી સાથે હંમેશાં આવું જ થાય છે.”
- “હું ક્યારેય મુક્ત થઈ શકીશ નહીં.”
આ વાર્તાઓમાં ન ફસાઈ જશો. માત્ર અનુભવને જુઓ.
થોડા સમય પછી તમે જોશો કે દરેક લાગણી એક લહેર જેવી ઊઠે છે, થોડો સમય રહે છે અને પછી બદલાઈ જાય છે.
કોઈપણ લાગણી કાયમી નથી.
છોડવું એ જોવાનું પરિણામ છે
જ્યારે આપણે કોઈ લાગણી સામે લડીએ છીએ અથવા તેને પકડી રાખીએ છીએ, ત્યારે આપણે તેની અવધિ લંબાવી દઈએ છીએ.
સાક્ષીભાવ લાગણીઓને સ્વાભાવિક રીતે પૂર્ણ થવાની તક આપે છે.
તેથી છોડવું કોઈ અલગ ક્રિયા નથી, પરંતુ પૂર્ણ જાગૃતિથી જોવાનું પરિણામ છે.
ઇચ્છાઓ અને આસક્તિ
આ જ સિદ્ધાંત ઇચ્છાઓ પર પણ લાગુ પડે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ કોઈ ચોક્કસ પરિણામ સાથે અત્યંત જોડાઈ જાય, તો તેનું જીવન સતત ચિંતાથી ભરાઈ જાય છે.
સાક્ષીભાવ તેને જોવા મદદ કરે છે કે:
- ઇચ્છા હાજર છે, પરંતુ હું ઇચ્છા નથી.
- સફળતાની આકાંક્ષા છે, પરંતુ મારી ઓળખ માત્ર સફળતા નથી.
- પ્રેમની ઇચ્છા છે, પરંતુ મારું અસ્તિત્વ કોઈ એક વ્યક્તિ પર આધારિત નથી.
અહીંથી આંતરિક સ્વતંત્રતાનો જન્મ થાય છે.
આધુનિક મનોવિજ્ઞાન શું કહે છે?
આધુનિક મનોવિજ્ઞાન પણ આ જ સિદ્ધાંતને સ્વીકારે છે.
જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના વિચારો અને લાગણીઓને થોડા અંતરથી જોવાનું શીખે છે, ત્યારે તેમની તીવ્રતા ઘટવા લાગે છે.
ધ્યાન (Meditation), માઇન્ડફુલનેસ (Mindfulness) અને અનેક ભાવનાત્મક ઉપચાર પદ્ધતિઓ આ જ આધાર પર રચાયેલી છે.
ધીમે ધીમે મગજ શીખે છે:
- દરેક લાગણી જોખમ નથી.
- દરેક વિચાર સત્ય નથી.
પરિણામે નર્વસ સિસ્ટમ શાંત થવા લાગે છે અને વ્યક્તિ વધુ સંતુલિત નિર્ણયો લઈ શકે છે.
સાક્ષીભાવનો અંતિમ હેતુ
આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ સાક્ષીભાવનો હેતુ માત્ર તણાવ ઘટાડવાનો નથી.
તેનો હેતુ એ શુદ્ધ ચેતનાને ઓળખવાનો છે, જે દરેક અનુભવ પાછળ સદૈવ હાજર રહે છે.
બાળપણ બદલાયું...
શરીર બદલાયું...
વિચારો બદલાયા...
સંબંધો બદલાયા...
પરિસ્થિતિઓ બદલાઈ...
પરંતુ જોનાર એક જ રહ્યો.
એ જ સાક્ષી તમારું સાચું સ્વરૂપ છે.
નિષ્કર્ષ
જ્યારે આ અનુભવ ઊંડો બનવા લાગે છે, ત્યારે છોડવું પ્રયત્ન નથી રહેતું.
ક્રોધ આવે છે અને જતો રહે છે.
દુઃખ આવે છે અને જતું રહે છે.
ઇચ્છાઓ આવે છે અને જતી રહે છે.
સ્મૃતિઓ આવે છે અને જતી રહે છે.
પરંતુ અંદરનો સાક્ષી સ્થિર રહે છે.
ત્યાં જ શાંતિ છે.
ત્યાં જ સ્વતંત્રતા છે.
અતેઃ સાક્ષીભાવનો સાર એટલો જ છે:
કોઈપણ અનુભવને બળજબરીથી દૂર કરવો નહીં, પરંતુ તેને પૂર્ણ જાગૃતિથી જોવો.
જે કંઈ જોવામાં આવે છે તે બદલાતું રહે છે.
પરંતુ જોનાર ચેતના અચળ રહે છે.
જ્યારે મનુષ્ય આ અચળ ચેતનામાં સ્થિર થવા લાગે છે, ત્યારે આસક્તિ ઓછી થવા લાગે છે, પકડ ઢીલી પડવા લાગે છે અને અંદર એવી શાંતિ જન્મે છે જે કોઈ પરિસ્થિતિ, વ્યક્તિ કે પરિણામ પર આધારિત નથી.
આ જ સાચું છોડવું છે.
આ જ આંતરિક મુક્તિ છે.
અને આ જ સાક્ષીભાવની પરમ સાધના છે. 🙏🌹
— ડી. જી. શાસ્ત્રી ✍️
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો