જીવન ઉપયોગી વાતો-દિનેશ શાસ્ત્રી

*ઊંઘ નિષ્ણાત ડૉ. માઇકલ બ્રુસ કહે છે કે આજની થાકનો ઉપાય કોઈ નવું ગેજેટ નથી, પણ શરીરની ત્રણ મૂળભૂત ક્ષમતાઓમાં નિપુણતા મેળવવી છે* આજકાલ કોઈ પણ શહેરી ભારતીય ઘરમાં ડોકિયું કરો, તો કાંડા પર ફિટનેસ બેન્ડ, રસોડાના કબાટમાં વિદેશી સપ્લિમેન્ટ્સની બોટલો, અને કદાચ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ચર્ચિત આઇસ-બાથ ટ્રેન્ડની વાતો પણ સાંભળવા મળશે. છતાં, જો એ જ ઘરને પૂછવામાં આવે કે ઊંઘ કેવી આવે છે, તો મોટે ભાગે જવાબ થાકેલા ખભા ઉલાળવા જેવો જ હોય છે. વેલનેસ ટેકનોલોજીની આટલી ઉપલબ્ધતા છતાં, મહાનગરોથી લઈને નાના શહેરો સુધી ઘણા ભારતીયો પહેલા કરતાં વધુ થાક, માનસિક ધુમ્મસ અને અસંતુલન અનુભવી રહ્યા છે. પ્રખ્યાત ઊંઘ સંશોધક ડૉ. માઇકલ બ્રુસ, જેમને "સ્લીપ ડોક્ટર" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કહે છે કે આનો ઉકેલ કોઈ મોંઘા ગેજેટમાં નથી. ખરી સમસ્યા એ છે કે આપણે એ ત્રણ મૂળભૂત જૈવિક ક્ષમતાઓની ઉપેક્ષા કરી રહ્યા છીએ જે આપણી પાસે પહેલેથી જ છે — ઊંઘ, જળસંતુલન (હાઇડ્રેશન) અને શ્વાસ. આ ત્રણ સ્તંભો પર આધારિત તેમનો સિદ્ધાંત વેલનેસ ઉદ્યોગની વધતી કિંમતોનો એક સસ્તો પણ અસરકારક વિકલ્પ આપે છે. અનિયમિત કામના કલાકો, બદલાતી આબોહવા, અને આરામને...

*નોંધ: આ લેખ એ ધારણા સાથે સહમત નથી કે "સ્ત્રીઓ વૃદ્ધાવસ્થામાં પોતાના પતિને નફરત કરવા લાગે છે" — આ વાત સાર્વત્રિક રીતે સાચી નથી. જે સાચું છે, અને જેના પર ઘણું સંશોધન થયું છે, તે એ છે કે ઘણી સ્ત્રીઓ (અને ઘણા પુરુષો પણ) લગ્નના લાંબા વર્ષો પછી નારાજગી, ભાવનાત્મક અંતર અથવા નિરાશા અનુભવવા લાગે છે. નીચે ભારતીય પરિવારોના સંદર્ભમાં આના ખરા, તથ્યો પર આધારિત કારણો, ઉદાહરણો અને વ્યવહારુ ઉકેલો આપ્યા છે.* --- ## ૧. દાયકાઓ સુધીની અસમાન ભાવનાત્મક જવાબદારી **કારણ:** મોટાભાગના ભારતીય લગ્નોમાં, ખાસ કરીને ૧૯૭૦-૯૦ના દાયકામાં થયેલા લગ્નોમાં, ઘરની અદ્રશ્ય જવાબદારી — રસોઈ બનાવવી, બાળકોની સંભાળ, સાસરિયાંનું ધ્યાન રાખવું, જન્મદિવસ યાદ રાખવો, ઘરનું બજેટ સંભાળવું — સ્ત્રીના ખભા પર રહેતી હતી, જ્યારે પુરુષ "કમાનાર" ની ભૂમિકા સુધી મર્યાદિત રહેતો હતો. આ અસમાનતા ૩૦-૪૦ વર્ષ સુધી એટલા માટે સામાન્ય લાગતી રહી કારણ કે આસપાસ બધા આ જ રીતે જીવતા હતા. **ઉદાહરણ:** પુણેની સુનિતા, ૬૧ વર્ષ, એ બે બાળકોનો ઉછેર કર્યો, દસ વર્ષ સુધી પોતાના સસરાની બીમારી સંભાળી, અને ક્યારેય એક વર્ષ પણ એવું ન ગયું જ્યારે આ...

માત્ર થોડા જ મિનિટમાં તમારી શ્વાસ લેવાની રીત તમારા મનની સ્થિતિ બદલી શકે છે. યોગ્ય સમયે યોગ્ય શ્વસન પદ્ધતિ અપનાવવાથી તણાવ ઘટે છે, એકાગ્રતા વધે છે અને મનને શાંતિ મળે છે. ૧. નાડી શોધન (Alternate Nostril Breathing) હેતુ: મનનું સંતુલન અને એકાગ્રતા. ફાયદા: • મગજના બંને ભાગોમાં સંતુલન લાવે છે. • તણાવ અને ચિંતા ઘટાડે છે. • ધ્યાન અને યાદશક્તિમાં વધારો કરે છે. • ભાવનાત્મક સ્થિરતા આપે છે. કેવી રીતે કરવું? સીધા બેસો અને શરીરને આરામદાયક રાખો. જમણું નાક બંધ કરીને ડાબા નાકથી શ્વાસ લો. પછી ડાબું નાક બંધ કરીને જમણા નાકથી શ્વાસ છોડો. હવે જમણા નાકથી શ્વાસ લો અને ડાબા નાકથી છોડો. આ પ્રક્રિયા 3 થી 5 મિનિટ સુધી ચાલુ રાખો. ૨. ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari) હેતુ: તણાવ અને માનસિક ઘોંઘાટ ઘટાડવો. ફાયદા: • મનને શાંત કરે છે. • ચિંતા, ગુસ્સો અને તણાવ ઘટાડે છે. • એકાગ્રતા વધારે છે. • સારી ઊંઘમાં મદદરૂપ બને છે. કેવી રીતે કરવું? આંખો બંધ કરીને આરામથી બેસો. ઊંડો શ્વાસ લો. શ્વાસ છોડતી વખતે મધમાખી જેવો "મ્મ્મ..." અવાજ કરો. માથા અને ચહેરામાં થતી કંપનનો અનુભવ કરો. 5 થી 10 વખત ...