Gujarat Samachar – Shatdal – Vedana Samvedana Column
પિતા-પુત્રનો સંબંધ ક્યારેક પ્રગાઢ પ્રેમ, તો ક્યારેક મોટું યુદ્ધ!
- વેદના-સંવેદના- મૃગેશ વૈષ્ણવ
******************
પિતા પ્રેમને જવાબદારીમાં જતાવે છે. પુત્ર પ્રેમને આઝાદીમાં શોધે છે. બન્ને સાચા હોય છે. પણ વચ્ચે અહંકાર, ગેરસમજ અને વાર્તાલાપનો અભાવ સંબંધોનું સત્યાનાશ કાઢી નાંખે છે
******************
ભારતના ઇતિહાસમાં મહાત્મા ગાંધીનું સ્થાન અદ્વિતીય છે. કરોડો લોકો માટે તેઓ માત્ર રાજકીય નેતા નહોતા, પરંતુ નૈતિકતા, ત્યાગ અને સત્યના પ્રતીક હતા. આખા દેશે તેમને ''બાપુ'' તરીકે સ્વીકાર્યા. પરંતુ ઇતિહાસનો એક એવો અધ્યાય પણ છે જે ઘણી વખત ચર્ચાતો નથી- ગાંધીજી અને તેમના મોટા પુત્ર હરિલાલ ગાંધી વચ્ચેનો પિતા પુત્રનો સંબંધ.
આ સંબંધને ઘણીવાર એક સરળ કથામાં ફેરવી દેવામાં આવ્યો છે : ''ગાંધીજી સારા પિતા નહોતા'' અથવા ''હરિલાલ ખરાબ પુત્ર હતો.'' પરંતુ હકીકત અને તેમાંનો વિશ્લેષણાત્મક અભ્યાસ એટલો સરળ નથી. હકીકતમાં, આ બે વ્યક્તિઓની વ્યથા કથા આપણને બતાવે છે કે સંબંધોમાં પ્રેમ હોવા છતાં અંતર કેવી રીતે વધી શકે છે.
શું પિતા પુત્ર વચ્ચે પ્રેમ અને આદરની ખોટ હતી? : જો આપણે ગાંધીજી અને હરિલાલના જીવનને નજીકથી જોઈએ તો એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે બંને વચ્ચે પ્રેમ અને આદરની ખોટ નહોતી.
ગાંધીજી પોતાના પુત્રો માટે ચિંતિત હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે તેમના સંતાનો જીવનમાં ઊંચા નૈતિક મૂલ્યો અપનાવે. બીજી તરફ હરિલાલ પણ પોતાના પિતાને પ્રેમ કરતા હતા અને તેમના પ્રત્યે ગૌરવ અનુભવતા હતા.
પ્રશ્ન પ્રેમનો નહોતો. પ્રશ્ન એ હતો કે બંને પ્રેમને અલગ રીતે સમજતા હતા. ગાંધીજી માટે સાચો પ્રેમ એટલે જીવનને મૂલ્યોના માર્ગે દોરવું. હરિલાલ માટે પ્રેમનો અર્થ હતો વ્યક્તિગત સ્વપ્નાઓનો સ્વીકાર અને ભાવનાત્મક નજીકતા. જ્યારે પ્રેમની ભાષા અલગ હોય, ત્યારે ઘણી વખત ગેરસમજણ જન્મે છે. ગાંધીજી અને હરીલાલ વચ્ચે એવુંજ કંઈક થયું.
એક દીકરાનું સ્વપ્ન : હરિલાલની સૌથી મોટી ઇચ્છાઓમાંની એક હતી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવાની. તેઓ વિદેશ જઈને અભ્યાસ કરવા માંગતા હતા. કદાચ તેઓ પોતાના જીવનનો અલગ માર્ગ બનાવવા માંગતા હતા. પરંતુ ગાંધીજીનું માનવું હતું કે માત્ર ડિગ્રી જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય નથી. તેઓ સેવા, સ્વાનુશાસન અને સમાજકાર્યને વધુ મહત્વ આપતા હતા. અહીંથી સંઘર્ષ શરૂ થયો.
મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે યુવાનીમાં દરેક વ્યક્તિ પોતાની ઓળખ શોધવા માંગે છે. તે માત્ર ''કોઈનો દીકરા'' બનીને જીવવા માંગતો નથી. તે પોતાની અલગ ઓળખ ઇચ્છે છે. હરિલાલ માટે આ પડકાર વધુ મોટો હતો. સામાન્ય પિતાના દીકરા હોવું એક વાત છે, પરંતુ ''મહાત્મા ગાંધીના દીકરા'' હોવું બીજી વાત. જ્યાં જાઓ ત્યાં સરખામણી. જ્યાં જાઓ ત્યાં અપેક્ષા. જ્યાં જાઓ ત્યાં એક વિશાળ વ્યક્તિત્વની છાયા. આ માનસિક દબાણને સમજ્યા વિના હરિલાલની વ્યથા કથા અધૂરી રહી જાય છે.
બળવો હંમેશા નફરત નથી : આપણા સમાજમાં ઘણીવાર એવું માનવામાં આવે છે કે બળવો એટલે નફરત. પરંતુ મનોવિજ્ઞાન કંઈક અલગ કહે છે. ઘણીવાર બળવો એ અસ્વીકારની લાગણીનું પરિણામ હોય છે. વ્યક્તિને લાગે છે કે તેની વાત સાંભળવામાં આવી નથી, તેના સ્વપ્નોને મહત્વ આપવામાં આવ્યું નથી અથવા તેની ઓળખને જગ્યા મળી નથી. હરિલાલનો વિરોધ કદાચ માત્ર ગાંધીજી સામેનો વિરોધ નહોતો. તે પોતાની ઓળખ માટેની લડાઈ પણ હતી.
આજે પણ અનેક ઘરોમાં આપણે આવું જ જોઈએ છીએ. પિતા કહે છે : ''હું તારું ભલું જ ઇચ્છું છું.'' દીકરો કહે છે : ''મને સમજવાનો પ્રયત્ન તો કરો.'' બંનેની વાત સાચી હોય છે. પણ જ્યારે એક બીજાને સાંભળવાનું બંધ થાય છે, ત્યારે સંબંધોમાં અંતર શરૂ થાય છે.
ગાંધીજીની સ્થિતિ
સમજવી પણ જરૂરી છે : આજના દ્રષ્ટિકોણથી આપણે ઘણીવાર ગાંધીજીની ટીકા કરીએ છીએ. પરંતુ તેમના સમય અને જવાબદારીઓને પણ સમજવી જરૂરી છે. તેઓ માત્ર એક પરિવારના વડા નહોતા. તેઓ આખા રાષ્ટ્રના સંઘર્ષનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. તેમના જીવનમાં વ્યક્તિગત સુખ કરતાં રાષ્ટ્રસેવાનું સ્થાન ઊંચું હતું. તેમને લાગતું હતું કે જે સિદ્ધાંતો દેશ માટે યોગ્ય છે, તે તેમના પરિવાર માટે પણ યોગ્ય છે. આ વિચાર સાથે દરેક સહમત હોય તે જરૂરી નથી, પરંતુ તેમની નિા પર પ્રશ્ન ઉઠાવવો યોગ્ય નથી. તેઓ પોતાના મૂલ્યો પ્રમાણે જીવ્યા. સમસ્યા એ હતી કે જે માર્ગ તેમણે પસંદ કર્યો હતો, તે માર્ગ તેમના પુત્ર માટે સ્વીકાર્ય નહોતો.
હરિલાલનો દુ:ખદ માર્ગ : સમય જતાં હરિલાલનું જીવન વધુ મુશ્કેલ બનતું ગયું. તેઓ દારૂની લત તરફ વળ્યા, જીવનમાં અસ્થિરતા વધી અને સંબંધોમાં કડવાશ આવી. ઘણા લોકો આટલી હકીકતથી નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે હરિલાલ નિષ્ફળ વ્યક્તિ હતા. પરંતુ આ પણ એકતરફી દ્રષ્ટિકોણ છે. કોઈ પણ બાળક જન્મથી બળવાખોર કે આત્મવિનાશી નથી હોતો. દરેક વ્યક્તિની અંદર કોઈ સંઘર્ષ, કોઈ પીડા અને કોઈ અધૂરું સ્વપ્ન હોય છે. હરિલાલની કેટલીક પસંદગીઓ ખોટી હતી. તેમની કેટલીક ક્રિયાઓની ટીકા થવી જોઈએ. પરંતુ તેમની પીડાને સમજવાનો પ્રયત્ન પણ એટલો જ જરૂરી છે.માણસને સમજવો અને તેના વર્તનને યોગ્ય કે યોગ્ય ઠેરવવું - આ બે અલગ બાબતો છે.
બંને હારી ગયા? : ઘણા લોકો આ સંબંધને જોઈને કહે છે કે ગાંધીજી હારી ગયા. કેટલાક કહે છે કે હરિલાલ હારી ગયા. પરંતુ કદાચ સત્ય એ છે કે બંને હારી ગયા. એક પિતા પોતાના પુત્ર સાથે સંપૂર્ણ જોડાણ બનાવી શક્યા નહીં.
એક પુત્ર પોતાના પિતાના પ્રેમને સંપૂર્ણ રીતે અનુભવી શક્યો નહીં. અને જ્યારે સંબંધોમાં આ અંતર વધે છે, ત્યારે જીતનાર કોઈ નથી હોતું. હાર બંનેની થાય છે.
આધુનિક પરિવારો માટે સૌથી મોટો પાઠ : ગાંધીજી અને હરિલાલની કથા આજે એટલી પ્રાસંગિક કેમ લાગે છે? કારણ કે આજે પણ હજારો ઘરોમાં આ જ સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે નામ બદલાઈ ગયા છે. આજે પિતા ઇચ્છે છે કે દીકરો ડોક્ટર બને. દીકરો કલાકાર બનવા માંગે છે. પિતા વ્યવસાય સંભાળવા કહે છે. દીકરો પોતાની અલગ કારકિર્દી બનાવવા માંગે છે. પિતા અનુભવની ભાષા બોલે છે.દીકરો સ્વતંત્રતાની ભાષા બોલે છે. અને બંને વચ્ચેનું અંતર વધતું જાય છે. આવી સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વસ્તુ શું છે?
સંવાદ.
માત્ર સલાહ નહીં. માત્ર આદેશ નહીં. માત્ર ટીકા નહીં. પરંતુ સાચો સંવાદ.
પિતાઓ માટે સંદેશ : દરેક દીકરાને માર્ગદર્શનની જરૂર હોય છે. પરંતુ દરેક દીકરાને સાંભળવાની પણ જરૂર હોય છે. ક્યારેક બાળકોને તમારા જવાબોની નહીં, તમારા સમયની જરૂર હોય છે. ક્યારેક તેઓ સલાહ નહીં, સમજણ શોધતા હોય છે. તમારી સફળતા, તમારો અનુભવ અને તમારી ઈચ્છાઓ મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ તમારા સંતાનના સ્વપ્નો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.
દીકરાઓ માટે સંદેશ : દરેક પિતા પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવામાં કુશળ નથી હોતો. ઘણા પિતા પ્રેમ બોલતા નથી, પરંતુ જવાબદારી દ્વારા બતાવે છે. તેમની દરેક વાત સાથે સહમત થવું જરૂરી નથી. પરંતુ તેમની ચિંતા અને ઇરાદાને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો જરૂરી છે.
બળવો સરળ છે. સંવાદ મુશ્કેલ છે. પરંતુ સંબંધો સંવાદથી જ બચી શકે છે.
મહાત્મા ગાંધી અને હરિલાલની કથા કોઈ ખલનાયક અને નાયકની કથા નથી. આ બે એવા માણસોની કથા છે, જેઓ એકબીજાને પ્રેમ કરતા હતા, પરંતુ એકબીજાની દુનિયાને સંપૂર્ણ રીતે સમજી શક્યા નહીં. આ કથા આપણને શીખવે છે કે સંબંધો માત્ર સારા ઇરાદાઓથી નથી ટકતા. તે માટે સમજણ, સંવાદ અને સ્વીકાર પણ જરૂરી છે.
કદાચ દરેક ઘરમાં એક ગાંધી હોય છે. કદાચ દરેક ઘરમાં એક હરિલાલ પણ હોય છે.અને કદાચ સૌથી મોટી જરૂરિયાત એ છે કે બંને જીતવાનો પ્રયાસ છોડીને એકબીજાને સમજવાનો પ્રયાસ કરે. કારણ કે પિતા અને પુત્ર વચ્ચેનો સંબંધ કોઈ વિચારધારા કરતાં મોટો હોય છે.અને જ્યારે પ્રેમને સમજણનો સાથ મળે છે, ત્યારે બળવો પણ સંવાદમાં બદલાઈ શકે છે.
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો